Szkółkarstwo - strona g��wna  
       
 

Zapraszamy na nasze portale:

ogrodinfo.pl

ogrodinfo.pl

 

Szukaj: w roku:

MODA NA STARE ODMIANY JAB?ONI

Mgr Marta Dziubiak

Numer archiwalny: 01/2005


Wraz z rozwojem nowoczesnego sadownictwa towarowego w Polsce w drugiej po?owie XX wieku zasz?y du?e zmiany w dost?pnym na rynku doborze odmian drzew owocowych. Odmiany znane i uprawiane w okresie mi?dzywojennym zosta?y wyparte przez nowoczesne, plonuj?ce corocznie, o wysokich walorach gospodarczych. Zmieni? si? tak?e model sadu. Drzewa owocowe, zw?aszcza jab?onie, szczepione na silnie rosn?cych podk?adkach, sadzone niemal przy ka?dej zagrodzie wiejskiej, zast?pione zosta?y sadami kar?owymi. Drzewa sadzone g?sto, przywi?zywane do drutw, maj? obecnie krtki ?ywot, a uprawiane odmiany s? przewa?nie deserowe.


Krtka historia hodowli i uprawy jab?oni

W starych sadach (fot. 1) do dzi? mo?na napot­ka? ca?? gam? odmian o r?nej porze dojrzewania, r?nych smakach i przeznaczeniu owocw — od deserowych do przerobowych, nadaj?cych si? do wyrobu ciast, marmolad, win i kompotw. Wiele osb, zw?aszcza starszego i ?redniego pokolenia, pami?ta z dzieci?stwa smak 'Oliwki Inflanckiej' (Papierwki), 'Malinowej Oberlandzkiej', 'Kronselskiej', 'Koszteli' czy 'Z?otej Renety'.
W przedwojennych sadach sadzono rwnie? 'Ananas Ber?enicki', 'Zorz?', 'Grochwk?', 'Grafsztynek', 'Titwk?' (fot. 2) oraz r?ne rodzaje Kalwil, Renet, Go??bkw, a tak?e Rambury, Smu?ki, Z?otki i R?anki.


Fot. 1. Tradycyjny sad w miejscowo?ci Buda Ruska —
obecno?? pszcz? zwi?ksza ilo?? i poprawia jako?? owocw


Fot. 2. Jab?ka odmiany 'Titwka' ze starego sadu w Kujawsko-Pomorskiem

Wi?kszo?? odmian szlachetnych uprawianych w przedwojennej Polsce pochodzi z krajw Europy Zachodniej i z Rosji, chocia? niektre, jak cho?by wspomniane wy?ej 'Kosztela' oraz 'Ananas Ber?enicki' czy 'Bukwka Bia?a' i 'Rarytas ?l?ski', wzi??y swj pocz?tek na naszych ziemiach.

Uprawa szlachetnych odmian jab?oni na ?wiecie si?ga bardzo dawnych czasw. Pierwotnie ludzie wykorzystywali owoce dziko rosn?cych jab?oni. U nas by?y to jab?uszka jab?oni le?nej — ma?e i cierpkie, ale na terenach Azji ?rodkowej, gdzie zachodz? na siebie zasi?gi naturalnie wyst?puj?cych tam kilku r?nych gatunkw, spotyka si? du?? r?norodno?? form, cz?sto wielkoowocowych. Pocz?tkowo zbierano jab?ka w lasach, p?niej przesadzano wybrane formy o du?ych, smacznych jab?kach w pobli?e domostw. Z Zakaukazia i Azji ?rodkowej wielkoowocowe odmiany przedosta?y si? wraz z karawanami kupieckimi do Palestyny i Egiptu oko?o 4000 lat p.n.e.
W staro?ytnym Rzymie uprawiano ju? oko?o 20 odmian jab?oni. Stamt?d odmiany szlachetne trafi?y do Europy Zachodniej, gdzie by?y pieczo?owicie piel?g­nowane na dworach krlewskich, ksi???cych i w ogrodach przyklasztornych. W?a?nie dzi?ki zakonnikom, g?wnie cystersom i benedyktynom, odmiany wielkoowocowe trafi?y w wiekach ?rednich do Polski. Do Rosji jab?onie sprowadzono z Bizancjum. Pierwszy sad powsta? za Jaros?awa M?drego w XI wieku w Kijowie. Do Ameryki P?nocnej nasiona jab?oni domowej zawieziono oko?o 1620 roku. W tym czasie w Europie powstawa?y nowe odmiany, np. 'Ryszard ??ty', 'Krlowa Renet', '?ele?niak', 'Bursztwka Szlachetna' czy 'Kalwila Bia?a Zimowa'. W XVII i XVIII wieku hodowla nowych odmian polega?a na wysiewie nasion pochodz?cych z naturalnego zap?odnienia z najlepszych drzew oraz na selekcji otrzymanego w ten sposb potomstwa. Dopiero w XIX wieku zacz?to ?wiadomie krzy?owa? najlepsze odmiany. Do historii przesz?y nazwiska hodowcw, takich jak: Knight, Villmorin, van Mons, Uhlhorn, Proche, Burbank, Hansen, Miczurin.

W dawnej Polsce nie ka?dy mg? sobie pozwoli? na zakup drzewek. Nie produkowano ich w kraju, lecz przywo?ono drog? l?dow? i morsk?, za po?rednictwem kupcw holenderskich, z krajw Europy Zachodniej. Rwnie? poziom wykszta?cenia w zakresie ogrodnictwa by? niski. Ogrodnicy zatrudnieni na dworach krlewskich i u bogatych ziemian sprowadzani byli zza granicy lub, w najlepszym przypadku, kszta?ceni za granic?. Nie by?o rwnie? wiedzy na temat zdrowego od?ywiania, jak? mamy dzisiaj. Owoce, zw?aszcza te szlachetniejsze, spo?ywa?a zatem uprzywilejowana cz??? spo?ecze?stwa polskiego. Na wsiach znane by?y rodzime, lokalne odmiany jab?oni, nadaj?ce si? g?wnie na przetwory: Betramki, Jeotonki, Maryjki, Pierzgni?ta oraz Cyganki, Wierzbwki, Brz?czki, Mor?gi i Szklanki. Dopiero na prze?omie XIX i XX wieku, kiedy w Polsce zacz??o powstawa? wiele szk?ek drzew owocowych i kiedy pojawi?y si? pierwsze linie kolejowe, dzi?ki ktrym mo?na by?o transportowa? drzewka na wi?ksze odleg­?o?ci, zacz?to powszechnie zak?ada? sady — zarwno przydomowe, jak i wi?ksze, towarowe.

Gromadzenie i zachowanie starych odmian w Polsce

Na przestrzeni wiekw powsta?o kilkana?cie tysi?cy odmian jab?oni. Wi?kszo?? z nich dawno zagin??a, a na potrzeby rynku uprawia si? obecnie zaledwie kilkadziesi?t wybranych odmian, kilka tysi?cy pozostaje w kolekcjach r?nych instytuc­ji naukowych i osb prywatnych w wielu krajach ?wiata. W Polsce nie my?lano po II wojnie ?wiatowej o zachowaniu starych odmian, szukano raczej nowych, atrakcyjnych i plennych, ktre nadawa?yby si? do produkcji w nowoczesnym sadownictwie. Gromadzeniem i zachowaniem starych odmian jab?oni zacz?to si? zajmowa? dopiero pod koniec lat 80. ubieg?ego wieku. Powsta?y kolekcje w Ogrodzie Botanicznym Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, w Arboretum w Bolestraszycach pod Przemy?lem, w Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach. Niestety, nak?ady finansowe przeznaczane przez pa?stwowy bud­?et na utrzymanie kolekcji polowych s? bardzo niewielkie. Dla zachowania bogactwa wytworzonych przez wieki odmian wa?na jest te? ochrona in situ ("na miejscu"), czyli tam, gdzie ros?y: we wsiach, przy domach, drogach, na miedzach (fot. 3). W r?nych rejonach Polski uprawiano r?ne odmiany, np. 'Landsberska' i 'Koksa Pomara?czowa', ktre z powodzeniem uprawiano w dolinie Dolnej Wis?y i na Dolnym ?l?sku, wymarza?y na Kurpiach i Mazurach, a jab?ka 'Koszteli' czy 'Ananasa Ber?enickiego' by?y najsmaczniejsze z p?nocno-wschodnich rejonw. Spotykano te? odmiany lokalne, charakterystyczne dla okre?lonego obszaru, na ktrym, na przyk?ad z powodu warunkw glebowo-klimatycznych, nie udawa?a si? uprawa znanych powszechnie szlachetnych odmian.


Fot. 3. Prawie 100-letnia jab?o? przy stacji PKP Lipinki

W wielu wsiach zachowa?y si? do dzi? niewielkie sady przydomowe zak?adane 40 lub 50 lat temu, a nawet wcze?niej. Cz?sto drzewa w nich s? zaniedbane, przero?ni?te lub z niesymetrycznie rozro?ni?tymi konarami i nadmiernie zag?szczonymi wn?trzami koron, w ktrych po?owa drobnych ga??zi jest sucha. Z drzew o wysoko?ci 5 m i wy?szych trudno zebra? owoce, wi?c pozostawia si? je do czasu, a? same opadn?, a wtedy s? poobijane i nadaj? si? tylko na przerb. Mo?na prbowa? ratowa? te stare drzewa poprzez przeprowadzenie w?a?ciwego ci?cia i nale?yt? piel?g­nacj? gleby. Du?o wa?niejsze jest odnawianie tych sadw poprzez sadzenie m?odych drzewek przygotowanych, jak dawniej, ze starych, tradycyjnych odmian zaszczepionych na silnie rosn?cych podk?adkach.

W ostatnim dziesi?cioleciu ochron? drzew owocowych in situ zaj??o si? ju? kilka organizacji pozarz?dowych (rys.). Pierwszy sad starych odmian jab?oni powsta? w 1995 roku we wsi Chrystkowo w dolinie Dolnej Wis?y. Nast?pnie w takich o?rodkach jak EKO "Szko?a ?ycia" w Wandzinie w wojewdztwie zachodniopomorskim czy Fundacja "Barka" w Wielkopolsce. Zachowaniem starych odmian drzew owocowych zainteresowa? si? Lubuski Klub Przyrodnika, organizacja "Pro Natura", fundacje dzia?aj?ce przy niektrych parkach krajobrazowych i narodowych, np. Brodnickim Parku Krajobrazowym, PK Wzniesie? ?dzkich, PK Doliny Baryczy, Wigierskim Parku Narodowym. Na Kurpiach jest realizowany przez Spo?eczny Instytut Ekologiczny projekt zachowania tradycyjnych gatunkw i odmian ro?lin rolniczych, owocowych i ozdobnych, a tak?e starych ras zwierz?t. Dodatkowym atutem takich sadw czy kolekcji ro?lin jest uprawa naturalnymi, tradycyjnymi metodami, bez u?ycia nawozw mineralnych i syntetycznych ?rodkw ochrony ro?lin.

Mapka przedstawiaj?ca organizacje zajmuj?ce si? zachowaniem starych odmian drzew owocowych, g?wnie jab?oni in situ, czyli "na miejscu"


Wa?niejsze odmiany jab?oni
w przedwojennej Polsce

  • Letnie: 'Ananas Ber?enicki', 'Char?amowskie', 'Grafsztynek Inflancki', 'Kalwila Letnia Fraas'a', 'Oliwka Inflancka', 'R?anka Wirgi?ska', 'Titwka'
  • Jesienne: 'Aporta', 'Grafsztynek Prawdziwy', 'Antonwka Zwyk?a', 'Antonwka P?torafuntowa', 'Glogierwka', 'Kalwila Czerwona Jesienna', 'Kosztela', 'Kronselska', 'Malinowa Oberlandzka', 'Rarytas ?l?ski', 'Signe Tillisch', 'Truskawkowe Nietschnera'.
  • Wczesnozimowe: 'Alant', 'Cesarz Wilhelm', 'Kantwka Gda?ska', 'Kardynalskie', 'Koksa Pomara?czowa', 'Krlowa Renet', 'Landsberska', 'Mank's Kchenapfel', 'Niezrwnane Peasgooda', 'Parmena Szkar?atna Zimowa', 'Pepina Linneusza', 'Pepina Ribstona', 'Pi?kna z Boskoop', 'Rajewskie', 'Szara Reneta'.
  • P?nozimowe: 'Boiken', 'Grochwka', 'Kalwila Bia?a Zimowa', 'Kuzynek', 'Ontario', 'Pepina Londy?ska', 'Pi?kna z Rept', 'Reneta Baumana', 'Sztetyna Zielona', 'Zorza', '?ele?niak'.

powrt

 

Hasło Ogrodnicze| plantpress.pl | kontakt | polityka prywatności
  © 1998-2018 Plantpress Sp. z o.o.
 

NOTA PRAWNA

Materiały umieszczone na portalu www.szkolkarstwo.pl objęte są ochroną wynikającą z ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a właścicielem ich autorskich praw majątkowych jest Plantpress sp. z o.o z siedzibą w Krakowie.

Plantpress sp. z o.o z siedzibą w Krakowie zastrzega w rozumieniu art. 25 ust.1 pkt.1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, iż dalsze rozpowszechnianie aktualnych artykułów opublikowanych na portalu www.szkolkarstwo.pl jest zabronione niezależnie od celu w jakim rozpowszechnienie miałoby nastąpić, lub użytego środka przekazu.