Szkółkarstwo - strona g��wna  
       
 

Zapraszamy na nasze portale:

ogrodinfo.pl

ogrodinfo.pl

 

Szukaj: w roku:

RO?LINY OZDOBNE

STREFY KLIMATYCZNE DLA UPRAWY DRZEW I KRZEWW W POLSCE

dr hab. Jerzy Tumi?owicz

Numer archiwalny: 04/2000


W ch?odnym klimacie naszego kraju najwa?niejszym czynnikiem ograniczaj?cym mo?liwo?ci uprawy wielu gatunkw i odmian drzew oraz krzeww obcego pochodzenia s? mrozy zimowe, a tak?e wczesne (ju? we wrze?niu) i p?ne (nawet w czerwcu) przymrozki. Polska nale?y do grupy kilkunastu najch?odniejszych krajw ?wiata, tote? musimy si? liczy? ze znacznie ubo?szym doborem drzew i krzeww w porwnaniu z pa?stwami zachodniej oraz po?udniowej Europy. Dodatkowym ograniczeniem jest u nas przej?ciowy — mi?dzy atlantyckim i kontynentalnym — klimat, oglnie niekorzystny dla uprawy omawianej grupy ro?lin, z uwagi na jego zmienno??, zarwno w miesi?cach, jak i w latach. Okresowo wyst?puj? zimy "syberyjskie" lub ?agodne, albo nietypowe (np. z ociepleniem w styczniu b?d? lutym, a silnymi mrozami w listopadzie i w marcu). Szczeglnie niebezpieczne s? du?e dobowe wahania temperatury w marcu. Zdarzaj? si? lata suche, rzadziej deszczowe. Zarwno ekstremalna temperatura zimowa, jak i zmienno?? pogody w okresie wegetacyjnym, a zw?aszcza wahania temperatury, powoduj? zak?cenia we wzro?cie i rozwoju, a cz?sto powa?ne uszkodzenia ro?lin.


W tym kontek?cie zaskakuj? wyniki inwentaryzacji drzew i krzeww uprawianych w Polsce, zebrane w 1999 roku na podstawie ankiet rozes?anych do wszystkich ogrodw botanicznych oraz niektrych szk?ek. Opracowane na tej podstawie zestawienie polskiej dendroflory (opublikowane w Pracach Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wroc?awskiego) obejmuje 7040 taksonw drzew, krzeww i krzewinek z 345 rodzajw, w tym oko?o 2900 gatunkw i odmian geograficznych oraz ponad 4100 odmian uprawnych (tzw. kultywarw). Liczby te zaskoczy?y wielu dendrologw, a poniewa? w wykazach figuruje szereg gatunkw nie w pe?ni odpornych na mrz na terenie ca?ego kraju, tym bardziej konieczna wydaje si? rejonizacja upraw w Polsce.

PIERWSZE POLSKIE PRBY REJONIZACJI
W podr?cznikach drzewoznawstwa, w doborach drzew i krzeww, a tak?e w licznych artyku?ach z dziedziny dendrologii i szk?karstwa zwykle w r?ny sposb ocenia si? mo?liwo?ci uprawy gatunkw i odmian w odr?bnych regionach klimatycznych. W starszych publikacjach przedstawiano to w sposb opisowy. W "Drzewoznawstwie" pod redakcj? Bia?oboka i Hellwiga z 1955 roku oparto si? g?wnie na kolekcjach krnickich i parkach zachodniej Polski, tote? rejonizacja ta dotyczy przede wszystkim uprawy drzew oraz krzeww w cieplejszych regionach kraju. W doborach drzew i krzeww dla terenw zurbanizowanych z 1951 roku (Z. Czubi?ski, Z. Hellwig, A. Zielonko) wydzielono dwie strefy klimatyczne: A — zachodni? oraz B — dla centralnej i wschodniej cz??ci kraju, a przy niektrych gatunkach mo?na tam znale?? adnotacj? "na wschodzie", odnosz?c? si? do wojewdztwa bia?ostockiego i cz??ci Lubelszczyzny. Wschodnia cz??? Polski, z wyj?tkiem dawnej Galicji, jest dosy? uboga w obce gatunki drzew oraz krzeww i s?abiej poznana w porwnaniu z Polsk? zachodni?.

PODZIA? "KRNICKI"
Prze?om nast?pi? w 1973 roku, kiedy to zesp? dendrologw z Krnika — W. Buga?a, H. Chylarecki i T. Bojarczuk — przygotowa? na zlecenie Instytutu Gospodarki Komunalnej "Zrejonizowany dobr drzew i krzeww do uprawy w Polsce" (opublikowany w roczniku "Arboretum Krnickiego" w 1980 r.). Autorzy opracowali w?asny podzia? kraju na 5 stref klimatycznych, opieraj?c si? na trzech podstawowych kryteriach. Po pierwsze wyodr?bniono krainy geograficzne, m.in. na podstawie po?o?enia geograficznego oraz ukszta?towania terenu. Drugim kryterium by?y wieloletnie dane klimatyczne, przede wszystkim warunki cieplne (?rednia i ekstremalna temperatura powietrza, liczba dni mro?nych i z przymrozkami, d?ugo?? okresu wegetacyjnego, wsp?czynnik kontynentalizmu) oraz wilgotno?ciowe (sumy roczne i rozk?ad opadw, d?ugo?? zalegania pokrywy ?nie?nej). Wa?n?, a zarazem niedocenian?, cech? warunkw klimatycznych s? rwnie? r?nice w ilo?ci promieniowania s?onecznego i sumie ciep?a, jak? ro?liny otrzymuj? w czasie wegetacji. Trzecim kryterium by?y informacje o rozmieszczeniu, ?ywotno?ci i odporno?ci na mrz starszych okazw drzew oraz krzeww rosn?cych na terenie ca?ego kraju, a szczeglnie wielu gatunkw ozdobnych nie w pe?ni odpornych na nisk? temperatur?. Informacje te by?y zbierane bezpo?rednio w terenie i uzupe?niane danymi z literatury. Na tej podstawie wykre?lono granice 5 stref klimatycznych (rys.1), a w ka?dej z nich wyr?niono 2–5 podregionw klimatycznych.

RYS. 1. PODZIA? POLSKI NA STREFY KLIMATYCZNE (WG BUGA?Y, CHYLARECKIEGO I BOJARCZUKA)


Do strefy I zaliczono rejon zachodni, umiarkowanie ciep?y, o wp?ywach oceanicznych, a do strefy III — rejon wschodni, ch?odny, o wp?ywach kontynentalnych, do ktrego w??czono podregion Gr ?wi?tokrzyskich (biegun zimna ni?owej Polski znajduje si? w okolicach Olecka i Suwa?k).
Mi?dzy tymi strefami rozci?ga si? rejon przej?ciowy, obejmuj?cy ?rodkow? cz??? kraju — strefa II. Wydzielono rwnie? stref? IV, podgrsk?, b?d?c? — szczeglnie we wschodniej cz??ci — pod wp?ywem klimatu kontynentalnego, o dosy? surowych i ?nie?nych zimach, ale o d?ugim okresie wegetacyjnym, ciep?ych miesi?cach letnich oraz najwi?kszym w Polsce nat??eniu promieniowania s?onecznego. Strefa grska (V) obejmuje Sudety i Karpaty, charakteryzuje si? obfitymi opadami oraz ch?odnym klimatem. Ozdobne drzewa i krzewy mog? by? uprawiane w Sudetach w zasadzie do wysoko?ci 800 m n.p.m., a w Karpatach do 600 m n.p.m. Podzia? ten przyj?? si? w Polsce i jest powszechnie stosowany.

PRZYK?ADY Z ZAGRANICY
Podobnych podzia?w, opracowywanych w r?nych krajach i cz??ciach ?wiata przez wielu autorw, u?ywa si? w obcoj?zycznych podr?cznikach drzewoznawstwa. Do najbardziej znanych i ciesz?cych si? uznaniem w naszym kraju nale?y 3-tomowe dzie?o Gerda Krssmanna "Handbuch der Nadel- und Laubgehlze" (przet?umaczone w po?owie lat 80. na j?zyk angielski) oraz klucz "Manual of Cultivated Trees and Shrubs" Amerykanina niemieckiego pochodzenia, Alfreda Rehdera, kiedy? dyrektora Arboretum Arnolda w Bostonie.
Rehder wyr?nia 7 stref klimatycznych, opieraj?c si? tylko na jednym kryterium — ?redniej wieloletniej temperaturze minimalnej. Mapa dla Stanw Zjednoczonych zosta?a opracowana na podstawie atlasu z 1936 roku. Wyszczeglnione tam strefy nie maj? rwnego przedzia?u temperatury, s? wyr?niane co 5°, 10° lub 15°F, co odpowiada 2,8°, 5,6° i 8,3°C. Przy opisie gatunku jest zaznaczony numer strefy, w ktrej dana ro?lina mo?e by? bezpiecznie uprawiana, ale w strefie "ni?szej" ju? nie. Porwnuj?c przedzia?y temperatury minimalnej w strefach mo?na stwierdzi?, ?e wi?kszo?? powierzchni Polski znajduje si? w strefie V (od –20,6°C do –23,3°C). Najch?odniejsza cz??? naszego kraju po?o?ona jest w strefie IV (od –23,3°C do –28,9°C), natomiast najcieplejsza w VI (od –15,0°C do –20,6°C). Dla ka?dej strefy podana jest lista gatunkw charakterystycznych.
W starszych wydaniach dzie?a Krssmanna (np. "Li?ciaste" z 1960 roku) autor przedstawia map? Europy z podzia?em na 6 stref klimatycznych (a–f), rwnie? na podstawie ?redniej temperatury minimalnej powietrza, wydzielonych co 5°C. Wi?kszy obszar naszego kraju znajduje si? w strefie "e", w przedziale temperatury od –15oC do –20°C, a jedynie cz??? p?nocno-wschodnia i grzysta po?udniowo-wschodnia — w strefie "f" (poni?ej –20°C). Brak oznacze? przy opisach gatunkw wskazuje, ?e ro?lina jest odporna na mrz w strefie "e" i w cieplejszych, ale w strefie "f" wymaga zabezpieczenia na zim?. Pojedynczy symbol ^ oznacza stref? "d", dwa ^^ — stref? "c", a trzy ^^^ — stref? "b", w ktrej ?rednia roczna temperatura minimalna utrzymuje si? w granicach od 0°C do –5°C. Poniewa? strefy a–d nie wyst?puj? na terenie naszego kraju, gatunki drzew i krzeww opatrzone "daszkami" nie nadaj? si? do uprawy w Polsce.
W 1960 roku Ministerstwo Rolnictwa USA (USDA) opracowa?o map? stref klimatycznych dla Stanw Zjednoczonych i po?udniowej Kanady (Plant Hardiness Zone Map lub USDA Frost Hardiness Zone Map) z podzia?em na 10 stref — co 10°F (w zaokr?gleniu co 5,55°C). W najch?odniejszej strefie 1., obejmuj?cej p?nocn? i ?rodkow? Kanad?, ?rednia wieloletnia temperatura minimalna wynosi poni?ej –50°F (–45,5°C), a w najcieplejszej, 10. strefie (po?udniowa Floryda) — od +30°F do +40°F (od –1,1°C do +4,4°C).
W 1984 roku Niemcy W. Heinze i D. Schreiber w pracy "Eine neue Kartierung der Winterhrtezonen fr Gehlze in Europa", czyli "Nowa mapa stref odporno?ci drzew na mrz w Europie" (opublikowanej w rocznikach Niemieckiego Towarzystwa Dendrologicznego), wyodr?bnili strefy klimatyczne Europy wed?ug zasad przyj?tych przez cytowanych w poprzednim akapicie Amerykanw, na podstawie wynikw pomiarw z kilkuset stacji meteorologicznych, w tym 62 z Polski. Nasz kraj znalaz? si? w granicach trzech stref: 5., 6. i 7. Dla ?rodkowej Europy (Niemcy, Polska, Austria, Czechy, W?gry i S?owacja) autorzy wydzielili podstrefy co 5°F (oko?o 2,8°C). Terytorium Polski mie?ci si? w podstrefach 5b, 6ab i 7ab (rys. 2). Jako ro?liny-indykatory dla strefy 5. przyj?to — Acer campestre, Cornus mas i Taxus cuspidata, dla strefy 6. — Buxus sempervirens, Hedera helix, Juglans regia, Quercus petraea i Taxus baccata, a dla strefy 7. — Cedrus atlantica, Ilex aquifolium i Prunus laurocerasus. Podzia? ten przyjmuje si? w Europie, w tym tak?e w Polsce, i nale?y s?dzi?, ?e w przysz?o?ci b?dzie on powszechnie obowi?zywa?, obok "krnickiego", dla charakteryzowania odporno?ci gatunkw na mrz.

RYS. 2. PODZIA? POLSKI NA STREFY I PODSTREFY KLIMATYCZNE (WG HEINZEGO I SCHREIBERA)*


W 1983 roku ("Iglaste") i w wydaniach w j?zyku angielskim czterotomowego ju? dzie?a Krssmanna, wprowadzono podzia? na strefy klimatyczne, wzoruj?c si? na 10-stopniowym podziale ameryka?skim z 1960 roku omwionym wcze?niej. Na mapach Europy z podzia?em na strefy podano przedzia?y temperatury w 10 strefach wed?ug Fahrenheita i odpowiadaj?ce im warto?ci w skali Celsjusza, ale z zaokr?gleniem tych ostatnich do pe?nych stopni. W tej sytuacji, gdy przedzia?y temperatury w pracy Heinzego i Schreibera s? prawie rwne (5,5°C lub 5,6°C), to u Krssmanna cztery strefy zawieraj? si? w przedzia?ach co 5°C, a pi?? stref w przedzia?ach co 6°C. Interesuj?ce nas strefy 5. i 6. s? w przedzia?ach 6°C, a strefa 7. w przedziale 5-stopniowym (rys. 3, tabela). Wykre?lone na tej podstawie granice stref r?ni? si? mi?dzy sob?. Wed?ug mapy zamieszczonej u Krssmanna (1983 r.), Polska jest ch?odniejsza ni? u Heinzego i Schreibera, strefa 5. obejmuje nieco wi?kszy obszar p?nocno-wschodni naszego kraju oraz dodatkowo grzyst? cz??? Polski po?udniowo-wschodniej, natomiast strefa 7. tylko ma?y, p?nocno-zachodni skrawek wojewdztwa zachodniopomorskiego.

PORWNANIE PRZEDZIA?W TEMPERATURY W STREFACH KLIMATYCZNYCH WG HEINZEGO I SCHREIBERA ORAZ KRSSMANNA




RYS. 3. PODZIA? POLSKI I KRAJW S?SIEDNICH NA STREFY KLIMATYCZNE (WG KRSSMANNA, 1983 R.)


Nasuwa si? pytanie, ktra z tych dwch ostatnich map lepiej charakteryzuje regiony klimatyczne naszego kraju i ?rodkowej Europy. W moim przekonaniu, bardziej odpowiednia jest mapa Heinzego i Schreibera, bli?sza "krnickiemu" podzia?owi na strefy klimatyczne. Na mapie zamieszczonej u Krssmanna strefa 6. jest bardzo rozleg?a i obejmuje regiony znacznie r?ni?ce si? klimatycznie — zarwno ch?odny Olsztyn, jak i Siedlce; do?? ciep?y Pozna?, Wroc?aw, a tak?e Berlin, Drezno, Prag?, Norymberg? i Monachium. W pe?ni uzasadnione wydaje si? w??czenie zachodniej Polski do strefy 7.

WA?NE PRZY POS?UGIWANIU SI? PODZIA?AMI NA STREFY
Reasumuj?c przedstawianie poszczeglnych podzia?w na strefy klimatyczne mo?na stwierdzi?, ?e najbardziej odpowiedni dla naszego kraju jest ten "krnicki" oraz mapa zamieszczona w pracy Heinzego i Schreibera.
Przypisanie gatunkw drzew oraz krzeww do odpowiednich stref ma jednak znaczenie orientacyjne i nie zawsze jest pewne. Dendrolodzy oraz szk?karze z d?ug? praktyk? znaj? przyk?ady niezgodno?ci z takim podzia?em. Przy gatunkach o du?ych zasi?gach wyst?powania wi?ksza lub mniejsza odporno?? na mrz mo?e zale?e? od pochodzenia nasion. Istotny wp?yw ma na ni? tak?e wybr odpowiedniego mikrosiedliska, zacisznego miejsca uprawy, os?ony przed wschodnimi wiatrami, usytuowanie wobec stron ?wiata (wystawa) czy w?a?ciwa piel?gnacja. Ponadto du?e miasta s? cieplejsze ni? s?siaduj?ce z nimi tereny wiejskie.

powrt

 

Hasło Ogrodnicze| plantpress.pl | kontakt | polityka prywatności
  © 1998-2018 Plantpress Sp. z o.o.
 

NOTA PRAWNA

Materiały umieszczone na portalu www.szkolkarstwo.pl objęte są ochroną wynikającą z ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a właścicielem ich autorskich praw majątkowych jest Plantpress sp. z o.o z siedzibą w Krakowie.

Plantpress sp. z o.o z siedzibą w Krakowie zastrzega w rozumieniu art. 25 ust.1 pkt.1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, iż dalsze rozpowszechnianie aktualnych artykułów opublikowanych na portalu www.szkolkarstwo.pl jest zabronione niezależnie od celu w jakim rozpowszechnienie miałoby nastąpić, lub użytego środka przekazu.